بارهنگ

مجموعه: خواص مواد غذایی

بارهنگ

بارهنگ

بارهنگ (Plantago major L) گیاه چندساله‌ای از تیره بارهنگیان است.

بارهنگ گیاهی اســت پایا؛ ظاهراً بی کرک یــا کمی کرکپوش بــا بن و ریشه‌ای کوتاه است. ساقه آن بــه طول ۷۰-۱۰ سانتی متر؛ متعدد ایستاده یــا خیزان؛ فاقد شیار؛ مساوی یــا کمی بلندتر از برگ‌ها است. برگ‌های آن تماماً طوقه‌ای؛ تخم مرغی پهن بــا ۹-۳ رگبرگ قوی و برجسته؛ کامل یــا در حاشیه سینوسی؛ بی کرک یــا کرکپوش؛ دارای دمبرگ نسبتاً بلند. گل‌ها سبز متمایل بــه قهوه‌ای؛ کوچک مجتمع در خوشه‌های دراز استوانه‌ای. موسم گلدهی گیاه اردیبهشت تــا شهریورماه است. دانه‌های ایــن گیاه تیره رنگ؛ کوچک و تخم مرغی شکل و در میوه‌ای پوستینه کــه بــه صورت کپسول تخم مرغی بوده و دارای ۲ خانه و محتوی ۸-۴ دانه‌است قرار دارند. دانه‌ها را از اواسط فصل بهار بــه بعد جمع آوری می‌نمایند. «Plantain» یک نام هند و اروپایی بــه معنای «داروی زندگی» است. تحقیقات اخیر نشان می‌دهند کــه ایــن نام نمی‌تواند چیزی دور از حقیقت باشد. بارهنگ گیاهی دائمی اســت کــه تصور می‌شود از اروپا و آسیا نشئت گرفته و اکنون در تمام دنیا کشت می‌شود.

 

خواص بارهنگ

 

خواص بارهنگ

 

ترکیبات مهم

این ترکیبات عبارت هستند از: ایریدوئید گلوکزید از جمله آکوبین(رینانتین). موسیلاژ بــه میزان حدود 5/6 درصد کــه حاوی دست کم چهار پلی ساکارید می ‏باشد.

تانن ‏ها؛ کومارین از جمله آسکولتین؛ فلاونوئید از جمله آپی ژنین؛ اسید سیلی سیک بــه میزان دست کم یک درصد و املاح روی و پتاسیم.

اثرات مهم

* برگ بارهنگ در درمان تورم نزله ‏های قسمت‏های فوقانی تنفسی (به علت دارا بودن تانن و موسیلاژ گیاه) موثر است. تمام اشکال خیسانده عصاره مایع؛ شربت؛ آب برگ تازه و پاستیل‏ های تهیه شده از آن؛ مصرف می ‏شود.

عصاره آبی در حالت سرد و عصاره مایع آن و همچنین آب برگ بارهنگ؛ اثرات توقف باکتری ‏ها و باکتری کشی را دارا است؛ در حالی کــه دم کرده و جوشانده برگ؛ فاقد اثر است؛ چرا کــه در اثر گرما د- گلوکزیداز آن شکسته شده و از عمل فعال شدن اجسام بعدی؛ جلوگیری می‏ کند.

* دانه بارهنگ در درمان یبوست (اثر اصلی) کاربرد دارد و بــه عــنــوان داروی ضد التهاب دستگاه گوارش مصرف می‏ شود.

طریقه و میزان مصرف

برگ :

بر روی 2 تــا 4 گرم برگ خرد یــا پودر شده؛ یک لیوان آب سرد ریخته و تــا حد جوشیدن؛ حرارت دهید و بعد از آن حرارت را خاموش کنید. ســپــس 10 دقیقه صبر کرده و محصول را صاف و میل کنید.

فرآورده‏های گیاهی‏ برگ بارهنگ؛ بیشتر بــه صورت تی بگ حدود یک گرمی عرضه می ‏شود و داروهای گیاهی تهیه شده از برگ؛ بــه صورت قطره یــا شربت؛ بــه عــنــوان ضد سرفه و خلط ‏آور در بازارهای جهان؛ در دسترس هستند.

دانه :

منابع مختلف؛ مصرف روزانه بین 5 تــا 15 گرم دانه‏ را توصیه کرده‏‏ اند. دانه‏ ها را داخل نصف استکان آب ریخته؛ مخلوط کرده و میل نمایید.

مهم ‏ترین اثرات گزارش شده ی بارهنگ :

(مربوط بــه برگ و دانه Major Plantago) ضد آلزایمر؛ ضد آرتریت؛ ضد تصلب شرائین؛ ضد باکتری؛ ضد سرطان؛ ضد کرم؛ ضد شکنندگی عروق؛ ضد ادم؛ ضد التهاب؛ ضد اکسیدان؛ ضد تب؛ ضد روماتیسم؛ ضد قارچ کاندیدا؛ ضد عفونی کننده؛ ضد تومور؛ ضد سرفه؛ ضد زخم‏ های داخلی؛ قابض؛ بازکننده برونش ‏ها؛ ملین؛ مسهل؛ معرق؛ هضم کننده غذا؛ ادرار‏آور؛ خلط ‏آور؛ محافظ کبد؛ محرک ایمنی بدن؛ شیرافزا؛ کاهش دهنده چربی؛ مقوی رحم؛ ترشح‏ کننده اسیداوریک در ادرار و درمان کننده زخم.

عوارض جانبی

برگ و دانه در حد مصرف دارویی؛ همراه  بــا عارضه نیستند.

نکات ضروری

1- در هنگام مصرف بارهنگ؛ بــایــد مایعات بــه مقدار زیاد نوشید تــا موسیلاژ روی سطح دانه‏ ها؛ بــه خوبی بتوانند آب جذب کـنـنـد و متورم شــونــد و از متراکم شدن در معده و روده جلوگیری شود.

2- مصرف بارهنگ در زمان حاملگی و شیردهی توصیه نمی ‏شود؛ چــون روغن دانه کــه شباهتی بــه روغن خردل دارد؛ باعث تحریک رحم شده و بــا حالت مسهلی کــه ایجاد می‏ کند؛ مــمــکن اســت مشکل ساز شود.

3- مــمــکن اســت روغن مذکور دانه باعث آلرژی؛ التهاب و درماتیت در بعضی افراد حساس گردد.

4- مــمــکن اســت دانه‏های بارهنگ موجود در بازار ایران مربوط بــه گونه دیگری از بارهنگ بــه نام Major Plantago (یا بارهنگ کبیر بــا نام‏های مترادف Exaltata Plantago و یــا Cemata Plantago)؛ مربوط باشد.

این گونه بارهنگ دارای برگ ‏های پهن و بزرگ اســت کــه بر روی سطح  زمین قرار گرفته‏ اند. در پهنگ ایــن برگ ‏ها 3 تــا 11 رگبرگ سراسری در طول برگ بــه خوبی نمایان است. گل ‏ها بــه صورت سنبله درازی بر روی محوری کــه از وسط برگ‏ ها می ‏روید ظاهر شده کــه ســپــس بــه میوه و دانه‏ هایی کــه بر روی همین محور قرار دارند تبدیل می‏ شوند.

قسمت مورد استفاده ایــن گیاه؛ دانه؛ برگ و ریشه اســت کــه در طب عوام از آن ها استفاده می‏ شود.

گونه دیگری کــه مــمــکن اســت از دانه آن در ایران بــه عــنــوان بارهنگ استفاده شــود Media Plantago می‏ باشد.

دانه بیشتر گونه‏ های بارهنگ (Plantago) حاوی موسیلاژ بوده کــه در نقاط مختلف جهان مورد مصرف دارویی مشابه دارند.

5- طبق کتاب ” گیاهان دارویی سنتی ایران ” آقای دکتر غلامرضا امین؛ مخلوطی از دانه ‏های بارهنگ؛ قدومه؛ تخم مرو و بــه دانه بــه نام ” چهار تخمه ” تهیه می ‏شود کــه در طب عوام؛ بــه عــنــوان نرم کننده سینه و برطرف کننده سرفه و خارش ‏های گلو؛ مصرف می ‏شود.

 

فواید بارهنگ

 

فواید بارهنگ

 

بارهنگ یــا بارتنگ کــه در کتاب‌های طب سنتی قدیم از آن بــه نام لسان‌الحمل (زبان گوسفند) یاد شده است؛ گیاهی اســت علفی؛ چندساله؛ بدون ساقه؛ بــه ارتفاع 10 تــا 70 سانتی‌متر بــا برگ‌های پهن و گسترده و دمبرگ‌های بلند کــه دارای خواص چشمگیری است.

پهنک برگ گیاه بارهنگ شبیه زبان گوسفند است؛ 3 تــا 7 رگبرگ طولی مشخص دارد و گل‌آذین آن بــه صورت خوشه‌ی باریک و کشیده‌ای اســت کــه در انتهای پایک بلند و بدون انشعاب خود قرار دارد.

این گل‌آذین در هنگام رسیدن؛ دارای بذرهای فراوان و انبوهی است؛ تخم بارهنگ عبارت از دانه‌های ریز قهوه‌ای تیره متمایل بــه سیاه اســت و چـنـانـچه در آب قرار گیرد؛ لایه‌ی رویی آن بــا ایجاد لعاب؛ تورم آن را سبب می‌شود.

بارهنگی کــه در طب سنتی بیشتر از آن استفاده می‌کنند؛ گیاه Plantago major یــا لسان‌الحمل کبیر است؛ گیاه Plantago lanceolata نــیــز کــه آن را بــه اسامی بارهنگ سرنیزه‌ای (بارهنگ کاردی) یــا لسان‌الحمل صغیر می‌نامند؛ خواص مشابهی دارد و آن را نــیــز مورد استفاده قرار می‌دهند.

گیاه بارهنگ معمولاً بــه صورت علف هرز در مکان‌های مرطوب مانند حاشیه‌ی جوی‌های آب؛ مزارع؛ باغ‌ها؛ باغچه‌ها و فضاهای سبز شهری و خانگی می‌روید و بــه راحتی در دسترس انسان قرار دارد.

در ترکیبات شیمیایی گیاه بارهنگ؛ گلیکوزیدی بــه نام اوکوبین و موادی همچون پلانتاژین و ساپونین وجود دارد همچنین در تخم بارهنگ؛ مقدار زیادی مواد گلوتینی؛ اسید پلانتئونولیک؛ اسید سوکسینیک؛ آدنین؛ کولین؛ اکوبین و هولوزید پلانتئوز وجود دارد و نــیــز تخم بارهنگ حدود 10 درصد مواد روغنی دارد؛ روغن بارهنگ زردرنگ اســت و بویی مطبوع و طعمی شبیه روغن گردو دارد.

طبق آنچه در منابع مختلف ازجمله ذخیره‌ی خوارزمشاهی؛ صیدنه ابوریحان بیرونی؛ قانون ابوعلی سینا؛ الابینه عن حقایق‌الادویه ابومنصور هروی و تحفه حکیم مۆمن در خصوص خواص و کاربردهای ایــن گیاه آمده است؛ بــایــد گــفــت طبع بارهنگ؛ سرد و خشک در درجه‌ی دوم اســت همه‌ی بخش‌های گیاه بارهنگ شامل برگ و ریشه و دانه‌ی آن؛ مصارف دارویی دارد؛ اما؛ برگ و ریشه آن را بیشتر بــه صورت استعمال خارجی و تخم بارهنگ را بیشتر بــه صورت مصارف داخلی استفاده می‌کنند.

بارهنگ؛ اثر قابض و نرم کنندگی دارد و بــه عــنــوان تب‌بر؛ تصفیه کننده‌ی خون؛ آرام‌کننده و رافع تحریکات مجاری تنفسی و ادراری مطرح اســت همچنین بارهنگ در رفع ناراحتی‌های آسم آمفیزم؛ اسهال‌های ساده و صفراوی؛ خون‌ریزی‌های دستگاه گوارش؛ ورم مخاط دهان؛ درد دندان و حــتـی درد گوش؛ مۆثر است.

برگ‌های تازه‌ی بارهنگ؛ خواص ضدباکتریایی قوی دارد؛ بــه همین جهت؛ بــرای التیام زخم‌ها؛ جراحت‌ها و سطوح ملتهب و آزرده‌ی بدن مورد استفاده قرار می‌گیرد. مالیدن له شده‌ی برگ تازه و تمیز بارهنگ بر روی زخم‌ها ضمن ایــن کــه آن‌ها را از چرکی شدن محافظت می‌کند؛ باعث التیام آن‌ها نــیــز می‌شود همچنین کاربرد ایــن گیاه بــرای زخم‌های کهنه و چرکی شدید نــیــز سبب باز شدن سر زخم و خروج چرک و در نهایت؛ بهبود زخم می‌شود.

برای قطع خون‌ریزی و رفع درد ناخن (عقربک)؛ ناراحتی‌های پوستی و جوش‌های صورت و نــیــز فروکش کردن ورم صورت ناشی از آبسه (پیله) دندان؛ توصیه شده است.

پانسمان زخم‌ها بــا پخته برگ تازه بارهنگ نــیــز در بهبود آن‌ها اثر تسریع‌کنندگی دارد.

جوشانده برگ بارهنگ همراه بــا گُل‌های اکلیل الملک (یونجه باغی زرد) و گل گندم؛ بــه صورت مایع شستشوی چشم؛ در رفع ورم ملتحمه بسیار مۆثر است؛ بــرای تهیه‌ی ایــن محلول؛ 10 گرم برگ بارهنگ را بــه همراه مقدار کمی از دو گُل یادشده در 150 گرم آب جوش؛ دم می‌کنند.

برای درمان بیماری‌های ریوی؛ برگ تمیز و شسته شده‌ی بارهنگ را روی پارچه‌ی تمیزی پهن می‌کنند تــا خشک شــود ســپــس آن را خرد می‌کنند و شیره آن را می‌گیرند و هم‌وزن آن؛ عسل اضافه کرده بــه مدت 20 دقیقه؛ دم می‌کنند. مصرف ایــن دم‌کرده بــرای بیماری‌های ریوی بسیار مفید است.

از مخلوط 10 درصد پودر برگ بارهنگ بــا وازلین؛ پمادی بــه دست می‌آید کــه مالیدن آن روی زخم‌های چرکین و دردناک؛ سبب بهبود آن‌ها می‌شود و بــه سرعت؛ چرک را می‌خشکاند.

کمپرس برگ‌های تازه و خردشده‌ی بارهنگ بــرای فرونشاندن ورم‌ها؛ نقاط ضرب‌دیده و کوفتگی‌ها و التیام زخم‌های عفونی؛ سوختگی‌های ناشی از آتش و جای نیش حشرات؛ مفید است.

تخم بارهنگ؛ قابض؛ محرک؛ تب‌بر؛ معرق؛ مدر و معالج اسهال خونی است؛ همچنین آن را بــرای رفع اختلالات کلیوی و معالجه‌ی کولیک؛ مالاریا؛ سرفه؛ آسم برونشیتی و قطع خون‌ریزی و معالجه‌ی امراض مثانه و سوزاک؛ توصیه کرده‌اند.

خوردن یــا تنقیه ی عصاره تخم یــا لعاب بارهنگ بــرای التیام زخم‌های روده‌ای و قطع خون‌ریزی بواسیر؛ سودمند اســت همچنین تخم بارهنگ بــرای رفع خون‌روی‌ها و زخم‌های ریوی و وجود خون در اخلاط بدن؛ سل؛ تنگی نفس؛ بیماری‌های کبدی؛ زردی و برگشت غذا از معده بــه مری (ریفلکس)؛ مفید است.

جوشانده تخم بارهنگ در رفع التهابات دستگاه ادراری بــه ویژه در صورت وجود خون در ادرار؛ مۆثر اســت و نــیــز غرغره عصاره بارهنگ در بهبود ورم لوزه‌ها و خون‌ریزی لثه؛ موثر است؛ مضمضه کردن دم کرده ریشه یــا آب برگ بارهنگ بــرای کاهش ورم مخاط دهان و تسکین درد دندان؛ توصیه می‌شود. بــرای تهیه جوشانده ریشه یــا برگ بارهنگ؛ 80 تــا 100 گرم تمیز شده آن را در یک لیتر آب می‌جوشانند و پــس از صاف کردن؛ روزی 3 تــا 4 فنجان میل می‌کنند.

یکی از کاربردهای مهم تخم بارهنگ؛ استفاده آن در داروی ترکیبی چهار تخم لعابی است؛ چهار تخم لعابی یکی از داروهای ترکیبی متداول در طب سنتی بوده کــه در اکثر خانه‌ها وجود دارد. ایــن دارو بــه عــنــوان برطرف‌کننده سرفه‌های خشک سردردآور و خشکی و خارش گلو؛ نرم‌کننده سینه و رفع کننده گرفتگی صدا و بــه طور کلی بــرای بهبود انواع سرفه‌ها و بــه خصوص سیاه‌سرفه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در تهیه ایــن دارو؛ از تخم بارهنگ؛ قدومه؛ به‌دانه و تخم مرو (مروره یــا کنو) یــا بــه جای آن؛ تخم شربتی یــا بالنگ و همراه بــا اندکی انزروت و صمغ عربی بهره می‌بردند. معمولاً ایــن مخلوط را در آب جوشیده ولرم؛ خیس می‌کنند کــه ایــن امر باعث ایجاد ماده ژله مانندی می‌شود کــه خوردن آن در وعده‌های منظم موجب از بین رفتن التهابات گلو و سرفه‌های شدید می‌شود. ایــن دارو؛ اثراتی مفیدتر از شربت‌های اکسپکتورانت و دیفن هیدرامین و مانند آن‌ها دارد.

اگرچه بارهنگ در دسته گیاهان دارویی بی‌ضرر قرار گرفته است؛ امــا بنا بر احتیاط عصاره آن بــرای طحال؛ مضر اســت کــه مصلح آن؛ مصطکی (شیره گیاهی رزینی زردرنگی اســت کــه بــه شکل قطعات اشکی بیضی؛ سخت؛ کوچک در ابعاد یک نخود؛ زردرنگ؛ نیم شفاف و معطر اســت وقتی آن را بجوید زیر دندان نرم شده و طعم معطری دارد) اســت و پخته شده ریشه و برگ آن نــیــز بــرای ریه؛ مضر اســت کــه مصلح آن نــیــز عسل است. در جریان درمان ایــن بیماری‌ها حتماً بــایــد از مصلح مربوطه نــیــز استفاده شود؛ در غیر ایــن صورت؛ مــمــکن اســت عوارض جانبی بروز کند. مقدار خوراک تخم بارهنگ در هــر وعده؛ حداکثر تــا 12 گرم است.

 

در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید :

مطالب مرتبط

دیدگاه ها

نظر شما برای “بارهنگ”

دیدگاه ها بسته شده اند.