اسپند

مجموعه: خواص مواد غذایی

اسپند

اسپند

اِسپَند (نام علمی: ‘Peganum harmala’) ؛ سپند یــا اسفند گیاهی چندساله یــا پایا از تیره نیتراریاسه (Nitrariaceae) است.

اسپند گیاهی اســت دارای ارتفاعی بطول حدود ۳۰ تــا ۵۰ سانتی متر. ظاهر آن بوته مانند؛ دارای برگ‌های سبز بــا تقسیمات باریک و دراز و نامنظم است. گل‌های آن درشت و دارای کاسبرگ نازک و گلبرگ بزرگ برنگ سفید مایل بــه سبز؛ میوه آن پوشینه و حاوی دانه‌های متعدد برنگ سیاه است.

از دانه های اسپند هزاران سال اســت کــه در بسیاری مراسم آیینی و معنوی فرهنگ های مختلف دنیا؛ بــه خصوص در فرهنگ های باستانی خاورمیانه استفاده می شود. اهمیت و تقدس اسپند در طول تاریخ بــه قدری زیاد اســت کــه برخی از تاریخ دانان بر ایــن باورند کــه گیاه اسطوره ای – باستانی هوم (سانسکریت: soma؛ گیاهی بسیار مقدس ملقب بــه گیاه خدایان کــه هم در اوستای زرتشت و هم در متون مقدس ریگ‌ودا آیین هندو بــه آن اشاره شده ولــی هویت واقعی آن در طول تاریخ فراموش شده است) همان اسپند است.

گل ها و مخصوصا دانه های اسپند سرشار از آلکالوئید های گروه بتا-کربولین اســت کــه همگی بازدارنده‌های مونوآمین اکسیداز هستند؛ بــه همین دلیل خوردن جوشانده ی اسپند در اندازه های کم (۱ الی ۳ گرم) خواص ضدافسردگی و آرام بخش و در اندازه های زیاد (۳ الی ۱۵ گرم) خواص روان گردان دارد. امــا بــه دلیل از کار افتادن آنزیم مونوآمین اکسیداز درون کبد توسط آلکالوئیدهای اسپند؛ تیرامین موجود در بساری مواد غذایی (الکل؛ پنیر؛ سوسیس و کالباس و اکثر محصولات پروتئینی و لبنی؛ میوه جات و غذاهای مانده و …) کــه در حالت معمول توسط ایــن آنزیم شکسته می شود؛ می تواند باعث ایجاد فشار خون و ضربان قلب بسیار شدید؛ سردرد های شدید؛ شوک؛ تشنج و در صورت عدم درمان سریع- حــتـی مرگ شود. لذا از حداقل ۴۸ ساعت قبل تــا ۴۸ ساعت بعد؛ بــایــد از مصرف هرگونه خوراکی حاوی تیرامین بــه شدت خودداری کرد. برخی از دیگر تداخلات بــه شدت خطرناک و مرگ‌آور کــه مصرفشان بــایــد حداقل از ۲ هفته قبل قطع شود: اکثر قرص های ضد افسردگی از جمله بازدارنده‌های بازجذب سروتونین مانند سیتالوپرام؛ آمفتامین‌ها از جمله اکستازی و مت‌آمفتامین(شیشه)؛ کوکائین؛ مورفین.

 

خواص درمانی اسپند

 

خواص درمانی اسپند

 

یکی از گیاهان نام آشنا بــرای ایرانی‌ها؛ اسپند است. دانه ایــن گیاه در خانه سوزانده می‌شود و دود غلیظ آن بــرای ضدعفونی هوا ؛ دور کننده حشرات؛ خوشبوکننده فضا و بــه باور برخی حــتـی خنثی کردن چشم‌زخم و… مورد استفاده قرار می‌گیرد.

علاوه بر تمام ایــن موارد؛ در آسیا از دانه‌های اسپند بــه عــنــوان ضدانگل؛ کرم‌کش و کشنده آمیب استفاده می‌کنند.

اسپند در سایر کشورها نــیــز طرفدار دارد؛ مردم یونان از اسپند بــه عــنــوان قاعده‌آور؛ کرم‌کش؛ مسکن و خواب‌آور استفاده می‌کنند.

در گذشته در هند بــرای سفلیس و در آفریقا نــیــز بــرای تب از اسپند استفاده می‌کردند؛ گرچه مصرف خوراکی ایــن گیاه می‌تواند مسموم‌کننده باشد؛ امــا بعضی از افراد محلی در ایــن کشورها هنوز از آن بــرای درمان آسم؛ کولیک؛ تب؛ سنگ‌های صفراوی؛ سکسکه؛ زردی؛ مالاریا؛ دردهای عصبی؛ پارکینسون؛ افتادگی رحم؛ روماتیسم و بیماری‌های ادراری تناسلی استفاده می‌کنند.

اسپند بــرای افراد گرم مزاج مضر اســت و اگــر افرادی کــه مزاج گرم و خشک دارند؛ حــتـی مقادیر کمی از آن را بخورند دچار مشکل خواهند شد.

اگر جوشانده اسپند را صاف‌کرده بــا عسل و روغن کنجد بنوشید؛ بــه شدت حالت تهوع ایجاد می‌کند.

این گیاه در افراد گرم مزاج باعث سردرد و حالت تهوع می‌شود.

عوارض جانبی

معمولاً از گیاه اسپند بیشتر بــه عــنــوان خوشبوکننده هوا استفاده می‌شود و شکل خوراکی آن کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ چرا کــه مصرف ناصحیح آن باعث عوارضی چــون تشنج؛ تهوع؛ سکسکه؛ ترشح بیش از حد بزاق و تضعیف سیستم اعصاب مرکزی می‌شود.

سمی بودن ایــن گیاه بــه اندازه‌ای اســت کــه حــتـی حیوانات هم بــا مصرف آن دچار مسمومیت می‌شوند و مواردی از مرگ و میر حیوانات نــیــز گزارش شده است.

در قدیم بــرای کاهش تأثیر میزان سم گیاه اسپند آن را چند بار در آب خیس می‌کردند.

 

فواید اسپند دود کردن

 

فواید اسپند دود کردن

 

پذیرش بعضی از مطالب کتاب مفاتیح‌الجنان مانند اسپند دود کردن ؛ از نظر عقل اشکال دارد ؟

شیخ عباس قمی صاحب کتاب مفاتیح‌الجنان مردی عالم و دانشمند و محدثی خبیر و آگاه بود ولــی بــایــد توجه داشت کــه کتاب مفاتیح‌الجنان شامل دو بخش اســت :

1- متن کتاب کــه بــه نام :مفاتیح‌الجنان است.

2- حواشی اطراف کتاب بــه نام :الباقیات الصالحات.

در متن اول مفاتیح‌الجنان – چنان چــه خود در مقدمه کتاب گفته اســت -سعی او بر ایــن بوده کــه دعاهای معتبر را در ایــن کتاب جمع‌آوری نماید. و در مورد قسم دوم (حواشی مفاتیح‌الجنان کــه بــه نام باقیات الصالحات نامیده شده) چنین جمله‌ای را بیان نکرده و بــه طور کلی نمی‌توان بــه طور قطعی حکم کــرد کــه هــمــه آنچه در مفاتیح‌الجنان آمده از ائمه معصومین (علیه‌السلام) واردشده است؛ ولــی مضمون بعضی از روایات ایــن اســت کــه هرگاه روایتی بــه دست شما رسید کــه بــرای انــجـام دادن کاری ثواب و پاداشی مقرر شده و شما آن کار را انــجـام دهید بــه آن ثواب خواهید رسید هــر چند آن حدیث را پیامبر(صلی الله علیه و آله) یــا امام (علیه‌السلام) نگفته باشد و روی ایــن حساب علما در سند ایــن گونه امور چندان دقت نمی‌کنند و خیلی آن‌ها را مورد بررسی قرار نمی‌دهند.

اسپند یــا اسفند در عربی

اسفند را بــه عربی “حَرْمَل” گویند. در مورد اسفند دود کردن روایتی بــه دست نیامد. در دائره المعارف آمده:گیاه اسفند بــه سبب داشتن خاصیت‏های طبی در درمان برخی از بیماری‏ها بــه کار می‏رود”.(مصطفی حسینی دشتی؛ معارف و معاریف؛ ج 2؛ ص 178 ماده اسفند)

در فرهنگ عامه مردم سرزمین‏های اسلامی اسفند و دانه آن مقدس شمرده می‏شود و آن را بــرای راندن بلاها و آفت‏ها و دفع چشم زخم بــه کار می‏برند.(دائره المعارف بزرگ اسلامی؛ ج 6؛ ص 333؛ ماده اسفند.)

اسپند در مفاتیح‌الجنان

و امــا در مورد اسپند؛ البته در مفاتیح راجع بــه دود کردن اسپند مطلبی نیامده ولــی روایاتی نقل شده کــه سحر را برطرف می‌کند و دانه آن شفای هفتاد درد است. گرچه صدور ایــن روایات از معصومین صددرصد ثابت نـیـسـت ولــی بــه صرف استبعاد عقلی هم رد آن صحیح نیست. از نظر عقلی چــه مانعی دارد کــه اسپند مصرف دارویی داشته باشد و بــرای درمان برخی مرض‌ها و دردها مفید باشد و یــا ایــن کــه ریشه و شاخه آن موجب برطرف شدن سحر و جادو باشد.

آیا درست اســت کــه “اسپند” دود کردن هفتاد بلا را دفع می‌کند؟ آیا سند دارد؟

با مطالعات و بررسی‌هایی کــه شد؛ بــه حدیثی درباره دود کردن اسفند دست نیافتیم ؛ امّا در یکی از روایات اشاره شده اســت کــه اسفند؛ دوای هفتاد درد است.امام صادق(علیه السلام) فرمود: “اسپند شفای هفتاد درد اســت کــه کم‌ترین آن‌ها جذام است؛ پــس از (مداوا کردن با) آن غفلت نکنید.( طب الأئمه؛ عبداللَّه سابور؛ نیسابوری؛ ص 68.)

ممکن اســت مقصود از عدد هفتاد؛ فراوانی فایده ایــن گیاه در درمان دردها باشد؛ نه انحصار در آن عدد؛ زیــرا در روایت دیگر از پیامبر(صلی الله علیه وآله) دوای هفتاد و دو درد بیان شده است.( همان؛ ص 67)

نقش اسپند در رفع چشم زخم

در مورد دود اسفند بــرای رفع چشم زخم روایت خاصی وارد نشده است.

از دیدگاه اسلام دود کردن اسفند؛ تأثیری در دفع بلا یــا چشم زخم ندارد ... ایــن نوع کارها؛ جزو آداب و رسوم مردم اســت و ریشه اسلامی ندارد؛ البته در باره رویاندن اسفند و خواص آن روایاتی وارد شده ؛ در حدیث اســت کــه پیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله) فرمود: از اسفند درخت یــا برگ یــا میوه‌ای نمی‌روید؛ مگر آن کــه فرشته‌ای بر آن گماشته شده اســت تــا آن را بــه آن کــه بــایــد برساند؛ یــا خشک شود؛ در ریشه و ساقه‌اش شفا است؛ در دانه آن داروی 72 بیماری .( مکارم الأخلاق؛ترجمه میر باقری؛ ج1؛ ص 355.)

نیز از محمد بن حکم نقل شده است: پیامبری بــه خداوند از ترسویی امتش شکایت کرد؛ خداوند بــه وی وحی فرمود : دستور ده امتت اسفند بخورند کــه شجاعت را زیاد می‌کند. (آسمان و جهان؛ ترجمه کتاب السماء و العالم بحار؛ج6 ؛ص 184 باب هشتاد و سوم: اسفند و کندر؛ص182)

 

در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید :

مطالب مرتبط

دیدگاه ها

نظر شما برای “اسپند”

دیدگاه ها بسته شده اند.